Te Kaiako Pono i te Rāngai Mātauranga Matua
The te reo Māori section from Kaiako Pono - Mentoring for Māori Learners in the Tertiary Sector - Summary document
Te Takenga Mai
He whakarāpopototanga tēnei i te pūrongo (Te Kaiako Pono i te Rāngai Mātauranga Matua) he rangahau me te whakamātautau i te kaiako pono mö ngā ākonga Māori i te rāngai mātauranga matua. He kōkiri tēnei nā Te Puni Kōkiri me Ako Aotearoa, me te tautoko a Te Amorangi Mātauranga Matua.
Ko te whāinga o te rangahau:
- He tuku kōrero mō ngā tauira kaiako pono kē atu mō ngā Māori i te rāngai mātauranga matua;
- He āta whakaputa me te tuhituhi i ngā ritenga kaiako pono pai mō te Māori; me
- Te tirotiro he pēhea tā te whakahaere mātauranga whakamārama me te ine i te angitu o te kaiako pono mō ngā ākonga Māori.
He rautaki hira te whakamahi i te kaiako pono, i te taha o ētahi atu kaupapa tautoko, hei whakakaha i te pupuri ākonga, te whakapai ake i te whakauru me te whakatutukitanga a ngā ākonga i te mātauranga matua. Inā noa nei kua kaha ake te whakamahinga o ngā hōtaka me ngā tauira kaiako pono e tautoko ai i te ākonga Māori ki te whakatutuki ōna whāinga mātauranga. Ahakoa tērā kāore anō kia whakaritea he tikanga whānui huri noa i te rāngai tae atu ki te whakamātautau i ngā momo tauira kaiako pono Māori kē atu e whakamahia ana me te angitu o aua tauira. Kei te pūrongo, ‘Te Kaiako Pono i te Rāngai Mātauranga Matua’ e tirotirohia ana tēnei take kia mārama ake ai ōna āhuatanga ake.
Hei kohikohi i te raraunga mō tēnei rangahau e rua ngā huarahi i takahia e ngā kairangahau. Tuatahi, he tirotiro i ngā kōrero ā-motu, ā-ao hoki e pā ana ki te kaiako pono a tauiwi, a te Māori hoki. Tuarua, he toro i ngā wāhi me te whakahaere uiui i ngā whakahaere mātauranga matua e 21 huri noa i te motu. Ka tukua e te pūrongo nei, a. he tiro whānui o te kaiako pono mō te ākonga Māori i ngā whakahaere i whai wāhi mai, e. ka hāngai ki te ritenga kaiako pono
pai mō ngā ākonga Māori mātauranga matua, i. te whakamātautau he pēhea hoki te ine i te angitu i ngā mahi kaiako pono.
He aha i huri ai ki te kaiako pono?
Kei te piki haere te whakatutukitanga a te Māori i te mātauranga matua, ā, i ngā rangahautanga o inā noa nei, i tautuhia te wāhanga nui ki ngā ratonga manaaki e tukua ana e ngā whakahaere mātauranga matua. E whakaaetia ana te kaiako
pono hei rautaki manaaki nui i piki ake ai te pupuritanga, te whakaauru me te whakatutukitanga a ngā ākonga Māori i te mātauranga matua – ko te tipu haeretanga o ngā hōtaka kaiako pono huri noa i te rāngai te taunaki.
Ko te Kaiako Pono te hanga whanaungatanga i waenga i te tangata mātau, tautōhito ake me te tangata mātau iho mō te whakawhitiwhiti mātauranga me te pūkenga. I te horopaki mātauranga he pēnei anō te whakamārama: te hātepe awe me te atawhai i te whanake ā-hinengaro o ngā ākonga mā te ārahi i a rātau i roto i te pūnaha whakanake whaiaro. E rua ngā momo kaiako pono matua i whakamahia e ngā whakahaere i whai wāhi mai ki te rangahau nei, ko te ōkawa me te ōpaki. I hāngai ngā hōtaka kaiako pono ōkawa ki te āta whakawhanake i ngā whanaungatanga whaitake. I te kaiako pono ōpaki he mea tene te whanaketanga o te whanaungatanga i waenga i ngā tāngata i mōhio kē tētahi ki tētahi, ā, he hononga tō rātau i puta i te whakapono me te whakaute.
Ko ngā uara me ngā tikanga Māori te take o ngā hōtaka ōkawa i tukua e ngā Whare Wānanga me ngā Kuratini i tirotirohia i te pūrongo. Ahakoa he poutarāwaho ōkawa ō ēnei hōtaka, ka puta i ngā uara hōtaka me ngā hātepe kaiako pono he whanaungatanga kaiako pono ōpaki wā roa e rite ana te whakahaere ki ō ngā whakahaere mātauranga kaupapa Māori. Ahakoa he whakahaere aha, ko te whakapai ake i te whakaurunga, te pupuritanga me te whakaoti tohu mātauranga a ngā ākonga Māori te tino tikanga.
Ngā Poutarāwaho ā-Ariā
Ka tae atu ngā poutarāwaho ki te Kaupapa Māori me te Pitomata Māori. Ko te ariā Kaupapa Māori te rapunga whakaaro me ngā tikanga Māori, ā, kei roto i tērā ko tā te Māori tuku i ngā ratonga ā-tikanga Māori, hāngai hoki hei painga mō te Māori. Ko te ariā Kaupapa Māori he whanaunga tata nō te tino rangatiratanga o te Iwi Māori, ko tōna take ngā uara, te mātauranga me ngā tikanga Māori.
Ko te Pitomata Māori e honoa ana ki te ariā kaupapa Māori, ā, e whakaū ana tēnei ariā kei te Māori tonu te mana e tutuki ai te kounga ora tiketike mō rātau, ā rātau whānau me ō rātau hapori,” i runga anō i ngā tikanga e whakaatu ai i te iwi Māori me ōna tikanga hei taonga me te whakaae atu he iwi taketake te iwi Māori me ōna mōtika me ōna kawenga. E tautoko ana ēnei ariā e rua i te whakamahinga o ngā āhuatanga ako tuku iho a te Māori i te kaiako pono mō ngā ākonga mātauranga matua Māori.
Ko ētahi mātāpono anō ka whai wāhi ki te ariā kaupapa Māori me te ariā pitomata Māori e whai ake nei:
- Whānau (tae atu ki ngā uara, poutarāwaho me ngā tikanga whānau)
- Aroha
- Manaakitanga (ko ngā whanaungatanga tauawhiawhi)
- Rangatiratanga (te tino rangatiratanga, te mana me te noho haepapa)
- Kotahitanga (te mahi tahi)
- Kaitiakitanga (te tiaki taonga me te noho haepapa)
- Tuakana/teina
- Ka whai wāhi anō hoki te poutarāwaho a Tākuta Mason Durie, te Whare Tapawhā e titiro ana ki te taha tinana, te taha wairua, te taha hinengaro me te taha whānau.
Ngā Putanga Matua
Ko ngā putanga whānui o te pūrongo nei e mea ana he pānga nui, he pānga pai tō te kaiako pono ki te akoranga o ngā ākonga Māori. Tāpiri atu ki tērā he kaupapa ōrite e honohono ana i ngā hōtaka ka taea te whakaemi ki raro i ‘te ritenga pai rawa.’ Kei roto i ēnei kaupapa ōrite:
- Ka tirohia te kaiako pono hei mea tuatahi i ngā mahi manaaki ākonga Māori. Ka kitea tēnei i te huhua o ngā hōtaka kaiako pono Māori ake e whakahaeretia ana i runga anō i ngā uara, ngā mātāpono me ngā tikanga Māori me te tautoko a te kapa whakahaere matua. Kei ēnei hōtaka anō hoki he anga kē atu me ngā rauemi
- I ngā hōtaka mō ngā ākonga katoa, he huarahi tautoko ā-hoa i runga anō i ngā tikanga Māori mā ngā ākonga Māori
- Te whakamahi i ngā raraunga me ngā kōrero hei whakamahine i te uruparenga ki ngā hiahia o te ākonga Māori
- Te tuku ratonga me te mahi kaiako pono (tae atu ki te kotahi ki te kotahi, mahi ā-rōpu me te katoa) whakatenatena i te whanaungatanga wā roa e rite ana ki te whānau
- Te tuku ratonga me te mahi kaiako pono e hāngai ana ki te katoa o te ora o te ākonga Māori (te ako, te ahurea me te whaiaro)
- Te takoha ki te ārahitanga me whanaketanga o te hapori mā te whakakaha i ngā ākonga kia ‘hoatu’ ki ō rātau hapori me te whakahaere mātauranga; me
- Te tautoko i te ākonga Māori ki te whakawhanake i tōna tuakiri Māori.
E mea ana te raraunga mai i tēnei rangahau, ko ngā ākonga Māori ka uru ki roto i ngā hōtaka kaiako pono ōkawa e tukua ana i ō rātau whakahaere mātauranga, ka kaha ake i ērā atu ākonga Māori ki te whakaoti akoranga me te tohu mātauranga i taua whakahaere mātauranga anō. Ahakoa he uaua te ine, he taunaki ōpaki e mea ana he pānga pai tō te kaiako pono ōpaki ki ngā ākonga Māori.

