Hei Tauira
He mahi ako kia angitu ai ngā Māori i ngā whare wānanga
Ko te whāinga o tēnei mahi rangahau hei mātai i ngā tauira angitu mō ngā Māori e whai ana i te mātauranga matua.
Ko te nuinga o ngā mahi rangahau kua mahi kē e aro ana ki ngā paetae Māori i te ao mātauranga, i ngā whare wānanga me ngā kura hoki, ka aro nui ki ngā mahi kore whai angitu a te hunga Māori, ā, ka whakanuia kē te āputa whiwhi tohu mātauranga i waenganui i te hunga tangata o Aotearoa whānui me te hunga Māori.
Kia rerekē ēnei putanga me mōhio tātou te āhua o te angitu mai i te tirohanga Māori me ngā whenu hāpai.
Nā reira, i whiriwhiria ngā hōtaka e whā i Aotearoa whānui i ngā momo whakahaere mātauranga matua hoki kua whakatairangahia e ngā ākonga, e te hapori Māori, e te whakahaere mātauranga matua ake rānei. I whakawhiti kōrero ki ngā kaiwhakauru i te mahi rangahau nei hei tāutu he aha i angitu ai ēnei hōtaka. Ka pūrongo ēnei ahuatanga angitu i ngā mātāpono tāhuhu e rima: toko-ā-wānanga, tokoā- iwi; tikanga, ngā uara me ngā kawa; pūkenga, te whiriwhiri kaiārahi me ngā kaimahi kounga, whai tohu hoki; ako – te whakawhanake i ngā rautaki whakaako me ngā rautaki ako hoki; huakina – arā, ‘huakina te tatau o te whare’ hei hiki ārai. Ka tirohia ēnei mātāpono hei huarahi Māori, ka whakamahia i ngā whare wānanga.
Ko ngā hōtaka i rangahaua: he tohu toko i te ora ki NorthTec i Te Tai Tokerau; he tohu paetahi mahi toi, ko Toihoukura ki Te Kuratini o Te Tairāwhiti; te hōtaka e-ako (whakawhiti pārongo) ki Te Wānanga o Raukawa me te hōtaka kaiako reo Māori, reorua hoki ki Te Whare Wānanga o Waitaha.
Ko tā te rangatira kai he kōrero, e ai kī te whakataukī. Arā, ko te kōrerorero me te mahitahi he huarahi hei whakanui i te hauora me te whakawhānaketanga o te iwi. Nā reira i whāia e māua ngā tikanga rangahau whakauru tangata. I ia wāhi rangahau i uiuitia ngā pou whakahaere, ngā pūkenga, ngā ākonga, ngā whānau me ngā mema o te hapori. Neke atu i te kotahi rau tāngata i uiuitia. I whakakao mōhiohio hoki i ngā tuhinga a ngā wānanga: arā ngā tūtohinga, ngā mahere rautaki; ngā tuhinga hōtaka i whakamanahia hei tohu wānanga, me ngā tuhinga niupepa hoki. Nā i puta mai he whāriki kōrero o ngā tirohanga, ngā whakamārama me ngā kōrerorero.
Ngā Tikanga Rangahau-He whare whakairo: he kōrero tuku iho
I whāia e māua ngā tikanga rangahau e haere tahi ana ki ngā tirohanga Māori.
Nā te mātai tahi me te hanga tahi i ngā kōrero ka āhei ngā kaiwhakauru ki te whai reo i ngā mahi rangahau, ā, ki te whakamahi hoki i ō rātou rangatiratanga i te mahi rangahau, ōna take me ōna putanga huhua.
Ngā kaupapa rangahau e whā : Mā tāu rourou, mā tāku rourou, ka mātau ai te iwi
Ka puta ngā tauira nei mai i ngā kaupapa e whā i tirohia. I whiriwhiria ēnei hōtaka hei hanga tauira; hei whenu ārahi kia rangatira ai te mahi; kia raranga tangata hoki.
Toko-ā-wānanga, toko-ā-iwi – Mēnā he kaha te tautoko-ā-iwi, ā-wānanga, ka tere kite i ngā takinga pāhekoheko, ngā takinga whakawhiti kōrero hoki i waenganui te iwi (mana whenua) me te wānanga. Ko te pānga hoki ki ngā ākonga he taiao ako e hāpai ana i te ahurea me te hapori Māori.- Tikanga – te whakauru o ngā uara me ngā takinga Māori ki ngā kaupapa ako me ngā tikanga whakahaere o ngā hōtaka.
- Pūkenga – ko ngā kaiārahi me ngā kaimahi kua whiwhi tohu e tika ana mō āna mahi, ā, kua whai mana hoki ki tā te Māori titiro. Me kaha, me matakite hoki ngā pou ārahi, ā, he tangata tautoko hoki i ā rātou kaimahi. Ko ngā pūkenga whakaako kei ā rātou hoki te hihiri me te wairua kia ako i ngā akoranga o te ao whānui, ā, kua whai mana hoki i ō rātou ake umanga mahi.
- Ako – Te whakawhanake i ngā rautaki whakaako me ngā rautaki ako e hāngai ana. Ko te hanga taiao ako e āhei ana te ākonga ki te ako. He ariā e hono tahi ana ki ngā mahi whakaako me te mahi ako. Ko ēnei āhuatanga kua kōrerotia he tikanga e uaratia ana e te Māori, engari e whai hua ana hoki mō te angitu o ngā ākonga katoa ahakoa ko wai.
- Huakina – Huakina te tatau o te whare, whakakorehia ngā ārai whakauru mō ngā ākonga.
He mahi whai rautaki hei hiki i ngā ārai kia uru tōtika ngā ākonga Māori ki ngā whare wānanga. Engari tonu me aronui ki ngā ārai pūtea, ngā here whānau, me ngā here whakahaere e kokoti ana i te huarahi ako.
Ngā Putanga Matua
Ngā paearu matua kia angitu ai ngā Māori i ngā whare wānanga.
- He kaha te toko–ā-iwi
- He kaha te toko-ā-wānanga
- He pāhekohekotanga kakama i waenganui i te iwi, ngā pūkenga me ngā ākonga o ngā hōtaka
- He aronga ngaio e hāngai ana ki te mahi
- He kaupae uru mā ngā ākonga
- Ka whakarapa ki ngā taumata angitu teitei
- Ka āhukahukatia te taha ngakau, te taha wairua, me te taha mātauranga hoki o ngā ākonga
- Ka tautokona te hononga o te ākonga ki tōna hapori
- Ka whakatū wāhi ako e hāngai ana ki ngā kaupapa whakaako
- Te whakauru o ngā tikanga Māori me ngā ariā Māori, ngā wāriu Māori.
- He tangata tū maia, he matakite, he kaitautoko hoki ngā kaihautū hōtaka
- He tauira whakahirahira ngā kaihautū Māori
- He pūkenga mahi e hiahia ana ki te ako hoki, i ngā mātauranga o te ao whānui
- He pūkenga mahi e whakamihia ana i ō rātou hāpori whakaako
- He whanaungatanga poipoia, whakautea hoki a ngā pūkenga ki ngā ākonga
- He kōwhiringa mā ngā ākonga e puretumua ai ngā wā ako kore whaihua o mua
- He kōwhiringa mā ngā ākonga hei whakawhanake i ngā rautaki ako whai hua
- Ngā whanaungatanga tuakana-teina i waenganui i ngā ākonga
- He whakaurunga whaiaro i tautokohia e te iwi kāinga hoki
- He hui whakapōtae e whakarauika ana i ngā whānau me te hapori hoki He rautaki hiki ārai pūtea mō ngā ākonga
He tāhuhu kōrero hei whenu ārahi
Ko ēnei ngā huarahi Māori whakahirahira i puta, hei whai mā ngā whare wānanga.
- Mai i te tirohanga Māori ka whakanuia te mātauranga hei painga mō te hapori me te iwi whānui kaua ko te tangata takitahi anake.
- Ko ngā tauira Māori i tirohia i ngā rangahau nei mō te whakaukatanga me te kaitiakitanga e hāngai ana ki te tiaki rawa, engari anō ko te katoa o te ahurea Māori hoki; te tiaki whenua, te tiaki reo, te hitori me ngā tāngata.
- He tangata te ākonga nō tētahi whānau, (kaua ko te hinengaro anake), me ōna tātai hononga ki tōna hāpu, me tōna iwi, ā, he pitomata hoki tōna hei whai i ngā tohu mātauranga.
- Ko te whakarite wāhi, whare hoki, hei wāhi Māori i ngā whare wānanga e whai mana ai ngā tikanga me ngā kaupapa Māori.
- He take maha e noho tārewa tonu ana i waenganui i ngā whare wānanga me ngā hiahia motuhake ō ngā iwi Māori. E taukumekume tonu ana ngā ariā me ngā whakaakoranga Māori ki te ao Pākehā me ngā mahi whakahere Pākehā o ngā whare wānanga.
Researchers - Janinka Greenwood & Lynne-Harata Te Aika, College of Education, University of Canterbury
|
|
![]() |
![]() |
This work is published under the Creative Commons 3.0 New Zealand Attribution Non-commercial Share Alike Licence (BY-NC-SA). Under this licence you are free to copy, distribute, display and perform the work as well as to remix, tweak, and build upon this work noncommercially, as long as you credit the author/s and license your new creations under the identical terms.



